Dagboek van een vertaler

Een kieswijzer voor vertalers

Zo, ik ben er doorheen, ik heb mijn vertaling af. Met de Rolling Stones op vol vermogen en een weemoedige glimlach rond mijn lippen heb ik de afgelopen weken het nieuwste boek van Monika Helfer zitten vertalen. Prachtig is het. Nee, laat ik mezelf niet voor de gek houden. Het wordt prachtig, als ik mijn best blijf doen. Gistermiddag heb ik het versie 1-bestand op een veilige plek opgeslagen, over een maand of wat ga ik het met nieuwe ogen lezen. En herschrijven. En redigeren. Als ik geluk heb, ben ik ongeveer op de helft.

Omdat de belastingdienst dat van me verlangt, hou ik bij hoeveel ik werk. Een dikke honderdvijftig uur noeste arbeid zit er tot dusverre in deze klus. Ik zou kunnen uitrekenen wat ik per uur heb verdiend de afgelopen weken, maar dat doe ik liever niet, dat is te pijnlijk. Ik tik ongeveer een bijstandsinkomen bij elkaar, hou ik mezelf altijd voor. Precies genoeg om van te leven.

Wat is er mooier dan vertalen? In andermans hoofd en huid kruipen. Andermans wereld herscheppen. Schrijven en schaven tot je andermans toon en zinsritme te pakken hebt. Eindeloos in woordenboeken vlooien, met de Rolling Stones zo hard aan als je wilt. Gelegitimeerd op vogelsoorten, enge ziektes en Oostenrijkse gebakspecialiteiten googelen. Wie mag dat nou voor zijn werk?

Ik heb geen stavergaderingen en geen scrum- en inspiratiesessies. Ik hoef niet naar heidagen met flap overs en broodjes kaas. Straks in de herfst, als we allemaal onze twee injecties hebben gehad, hoef ik niet op tochtige perrons op overvolle treinen te staan wachten. Ik hoef niet naar verandermanagers te luisteren, ik hoef alleen maar te lezen en schrijven. O, de vrijheid! O, de heerlijkheid!

Maandag ga ik met een nieuwe klus beginnen, vandaag kan ik nog even aanklooien. Ik ga zo een eindje fietsen, denk ik. Maar ik weet ook nog niet wat ik moet stemmen. Ik denk dat ik straks een paar kieswijzers ga invullen. Ik heb een cannabiskieswijzer voorbij zien komen en een onderwijs- en een technologiekieswijzer. Belangrijke onderwerpen, daar wil me eens in verdiepen. Maar ik ga ook op zoek naar een vertaalwijzer. Eens kijken of er politieke partijen zijn die zich over mijn gelukzalige, maar toch best armoedige vertalerslot willen ontfermen.


Foto door Marco DerksenCC BY-NC 2.0 | Op de hoogte blijven van mijn blog? Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

De troost van hervertalen

Op 22 februari 1942 maakte Stefan Zweig in Petrópolis, Brazilië een einde aan zijn leven. Zijn rol als schrijver was uitgespeeld, meende hij. Gelukkig wordt hij nog altijd veel gelezen. Schachnovelle, zijn zwanenzang, is al drie keer in het Nederlands vertaald.

De mooiste scène in Netflix-serie The Queen’s Gambit zit wat mij betreft in de slotaflevering. Na een bloedstollende serie schaakpartijen moet de Russische grootmeester Vasily Borgov zijn meerdere erkennen in de Amerikaanse Beth Harmon. Je verwacht dat de verslagen wereldkampioen zich zal omdraaien en zal wegbenen, maar nee, hij schudt haar hand, applaudisseert en omhelst haar.

Jong tegen oud, man tegen vrouw, ratio tegen intuïtie en oost tegen west. In het schaakspel komt alles samen – en uiteindelijk overstijgt de liefde voor het spel alle tegenstellingen, is de boodschap. Oost en West verzoenen zich met elkaar. Prachtig toch? Doek!

Ik moest bij de mooie Netflix-serie regelmatig denken aan de Schachnovelle van Stefan Zweig, en kan me zomaar voorstellen dat Gambit-auteur Walter Tevis die novelle aandachtig heeft gelezen. Net als Zweig voert hij een weeskind op dat alleen in schaken houvast vindt en in recordtijd grootmeester wordt. En ook bij Zweig komen op het schaakbord twee werelden met elkaar in botsing: de fijnzinnige intellectueel tegen de brute premiejager. Lees: de democratie tegen het nazisme.

Stefan Zweig kreeg nogal eens de kritiek dat zijn proza schematisch van opzet was. Niet helemáál ten onrechte misschien. De ‘truc’ van de raamvertelling, het neurotische personage met het wit weggetrokken gezicht en de gespierde man met de vierkante kin als verpersoonlijking van het kapitalisme – hij had ze al vaker ingezet en hij schudt ze in Schachnovelle misschien iets te gemakkelijk uit zijn mouw.

En toch vind ik Schachnovelle een prachtig boekje en een intrigerend sluitstuk van een groots oeuvre. Zweig schreef het in 1942, in ballingschap in Brazilië. Sinds Hitler aan de macht was, liep Zweig in Europa gevaar. Al jaren was hij op de vlucht. Zijn boeken waren verbrand, zijn vrienden werden vermoord en verdreven, zijn hoop op een verenigd, humanistisch Europa was vervlogen. De gedachte aan zelfmoord was nooit ver weg. Zweig en zijn vrouw doodden in Brazilië hun tijd met met het naspelen van klassieke schaakpartijen. Al schakend kreeg de schrijver een idee voor een laatste boek.

Ik vind het bijna onvoorstelbaar dat Zweig in die uitzichtloze situatie zo’n speelse, lichtvoetige novelle heeft kunnen schrijven, waarin hij zoveel thema’s zo elegant met elkaar wist te verbinden. Héél subtiel is het misschien niet, die clash of civilisations op het schaakbord. Maar het schaakspel verbeeldt zoveel meer. De kracht van de verbeelding en de machteloosheid ervan tegenover geweld. De ondergang van het oude Europa. De strijd van het individu tegen het systeem. Zweig weet het allemaal prachtig met elkaar te verweven. En dan is het nog een spannend verhaal ook, in nog geen negentig  pagina’s.

Zelf beschouwde Zweig zijn laatste novelle als een anomalie in zijn oeuvre en hij meende dat het ‘te abstract voor het grote publiek’ zou zijn. Het tegendeel blijkt waar. Sinds publicatie in 1942 is het een van zijn meest gelezen en meest gewaardeerde werken. Er zijn inmiddels drie Nederlandse vertalingen: door Paul Huf (1949), door Willem van Toorn (1980) en door Ria van Hengel (2019). Het Duitse taalgebied heeft één Schachnovelle, wij hebben er drie.

Drie vertalingen van één boek is dat nodig? We hertalen onze eigen klassiekers toch ook niet elke veertig jaar? Tsja. Het is een discussie waar nooit een eind aan komt en waar ik ook in dit geval geen einde aan wens te maken. Gewoon, omdat ik het te heerlijk vind om vertalingen met elkaar te vergelijken en om collega’s aan het werk te zien.

Wat mij betreft krijgen we er de komende decennia nog gewoon een paar versies bij. Niet omdat de bestaande vertalingen niet deugen (al valt er altijd wat te zeuren), maar omdat elke nieuwe vertolking een nieuwe interpretatie biedt, nieuwe aandacht op een klassieker vestigt en een kans biedt om nóg dichter bij het origineel te komen.

The Queen’s Gambit eindigt met een vrolijke, optimistische scène. Beth Harmon heeft de wereldtitel op zak, de zon schijnt, ze heeft zich van haar demonen bevrijd. En het knapste is nog wel: ze heeft het allemaal op eigen kracht bereikt.

Zweig’s Schachnovelle eindigt onheilspellend. De sympathieke, beschaafde dr. B. vlucht in verwarring weg van zijn schaakpartij tegen de brute Czentovic. Hij speelt beter, maar moet opgeven. ‘Verzeihen Sie die Blamage – es war das letzte Mal, daß ich mich im Schach versucht habe,’ laat Zweig zijn hoofdpersoon zeggen. De goede verstaander begrijpt dat het Zweig zelf is, die afscheid neemt van zijn lezers.

Ik vind het troostrijk dat Zweigs stem nog altijd gehoord wordt, bij ons zelfs in drievoud:

      • In de vertaling van Paul Huf: ‘Duidt U mij deze blamage niet euvel – dit is de laatste keer geweest, dat ik mij aan schaken gewaagd heb.’
      • In de vertaling van Ria van Hengel: ‘Excuses voor de blamage – het was de laatste keer dat ik mij aan een schaakpartij heb gewaagd.’
      • In de vertaling van Willem van Toorn: ‘Vergeeft u mij de blamage – dit was de laatste keer dat ik mijn krachten beproefd heb op het schaken.’

Op de hoogte blijven van mijn blog? Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

Hoe soepel moet ik het maken?

O, wat is vertalen toch heerlijk onmogelijk. Sinds een week of wat werk ik aan Vati, het nieuwe boek van Monika Helfer. Een dun, overzichtelijk werkje in een redelijk kale stijl, net als Helfers vorige boek, De bagage. Niks geen poëtische beeldspraken, niks geen neologismen, niks geen woordspel.

Gewoon een levensverhaal, zoals iemand je dat aan de keukentafel zou vertellen terwijl jij pinda’s zit te doppen en zo nu en dan instemmend humt en knikt. Het is een aangrijpend verhaal. ‘En wat gebeurde er toen? En toen? En toen?’

In haar haast om te vertellen, stapelt Helfer regelmatig bijzin op bijzin op bijzin, en maakt ze bijna kinderlijke sliertzinnen met ‘und, und, und’. Die haast, die ademloosheid moet straks ook in mijn vertaling zitten. Maar hoe ongebruikelijk, hoe “gemarkeerd” is Helfers taalgebruik in het Duits, het Oostenrijks of het Vorarlbergisch, de taal van haar geboortestreek? En áls het typisch Helferiaans is, hoe “raar”, hoe afwijkend kan ik mijn vertaling dan maken? Krijg ik straks de kritiek dat ik geen “soepele vertaling” heb afgeleverd?

Ter oriëntatie lees ik zo nu en dan een kwartiertje in The discomfort of evening, de vertaling van Marieke Lucas Rijnevelds De avond is ongemak. Vertaler Michele Hutchison heeft zich fikse vrijheden gepermitteerd. Ze heeft het eigenzinnige, oudtestamentische, weerbarstige en soms slordige taalgebruik van de auteur rechtgetrokken, genormaliseerd en gecorrigeerd. ‘Und und und? Nou en? Zo zeggen wij dat niet,’ zou Hutchison zeggen. ‘Hup, eruit, de helft van die und-jes.’

Bij sommige van Hutchisons ingrepen valt mijn mond open van verbazing. Maar het nieuws dat de vertaling Rijneveld de Booker Prize heeft opgeleverd en een heleboel verrukte, ontroerde lezers in het Engelse taalgebied, is ook mij niet ontgaan. The discomfort of evening mag stilistisch een vlakker boek zijn dan De avond is ongemak, het werkt wel.

Daar hou ik me aan vast wanneer ik weer eens zit te twijfelen tussen hoofd- en bijzinsconstructie, tussen punt, komma en puntkomma en tussen verbindingen met en zonder ‘en’. Ik kan eindeloos wikken en wegen over zinsconstructies – en dat is het heerlijkste wat er is. Maar de lezer zal het boek straks afrekenen op het verhaal. Op wat er ‘en toen, en toen, en toen’ gebeurde.


Op de hoogte blijven van mijn blog? Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

Duitsland is een ver, vreemd land

Boeken vertalen, dat is: boeken die in taal A verschenen zijn ‘overzetten’ naar taal B. Woord voor woord, zin voor zin. Maar de cultuur vertaal je niet zomaar even mee.

Het is in Nederland het best bekeken Youtube-filmpje van het afgelopen jaar: Jochem Myjer die met een scheve mond en een raar accent een man op het vliegveld van Bonaire nadoet. Misschien hebben die 4,5 miljoen andere kijkers zich ermee vermaakt, ik zag vooral een cabaretier die grappig probeerde te zijn. Ten koste van een ander, leek mij, maar ik heb het filmpje niet uitgekeken, dus ik kan er niet alles over zeggen.

Ook de nummers twee en drie in de Youtube-top 10 interesseerden mij maar matig. Visagist Nikkie Tutorials die uit de kast komt als transgender en blogger Enzo Knol die op de vlucht slaat voor Giel Beelen. Jawel, spanning en sensatie. Of zou de belangstelling voor Nikkie Tutorials zijn ingegeven door verontwaardiging over de discriminatie van transgenders?

De best bekeken video bij onze oosterburen is Corona geht gerade erst los (‘Dit is nog maar het begin van Corona’) van Mai Thi Nguyen-Kim: een wetenschapsjournalist die twintig minuten lang met een uitgestreken gezicht de ernst van de epidemie beschrijft. Een verhaal vol grafieken, tabellen en waarschuwingen. Leuker kunnen we het niet maken, wel duidelijker.

Op nummer twee in de Duitse top 10: een luchtig ingestoken maar loodzwaar uitpakkende beschouwing over geweld tegen vrouwen. Op nummer vier: een monoloog van een uur over het afkalvend vertrouwen in de mainstream media en het gevaar daarvan, eindigend met een vurig moreel appel aan de grote mediaconcerns.

Boeken vertalen, dat is: boeken die in taal A verschenen zijn ‘overzetten’ naar taal B. Woord voor woord, zin voor zin werk je je door een tekst heen. Drie keer, vier keer, vijf keer laat je hem door je handen gaan. Of zes keer, als dat nodig is. Vrije tijd zegt de meeste vertalers weinig. ‘Schat, zullen we wat leuks doen dit weekend?’ – ‘Eh, ik wou eigenlijk nog een keer goed naar hoofdstuk vier kijken.’

Anderhalf jaar geleden vertaalde ik een boek van de bekende Duitse Youtuber Mai Thi Nguyen-Kim. Ja, die mevrouw van die spreekbeurt over corona. In Duitsland is ze een sensatie. Of ze het heeft over fluoride in tandpasta, racisme, de vrijheid van meningsuiting of zoetstoffen in frisdrank – haar kijkcijfers gaan altijd door het dak.

Dat haar eerste boek in Duitsland een knaller van een bestseller werd en dat de belangstelling in Nederland, eh…, beperkt bleef, is misschien niet heel verrassend. Bij de buren is ‘Mai’ niet van het scherm te slaan, bij ons zijn de boeken van Jochem Myjer bestsellers.

Je kunt vertalen tot je ogen erbij dichtvallen en je kunt weekends en vakanties opofferen tot je vertalingen even mooi en meeslepend zijn als de originelen. Maar waar je als vertaler betrekkelijk weinig invloed op hebt, is dat het land waar jij zo van houdt een ander land is dan Nederland. In mijn geval: een land waar luchtigheid andere vormen aanneemt.

Soms denk ik dat ik stiekem een Duitser ben. De Duitse Youtube-hits zijn schaamteloos diepgravend, het Duitse brood smaakt beter, de Duitse steden voelen meer als thuis en de Duitse vrouwen… Nee, dat hou ik voor mezelf. Alleen het Duitse cabaret is nog even een dingetje.

Als je de scheikunde van (o.m.) scheten, tandpasta en je telefoonaccu interessant vindt, kan ik je Een kwestie van chemie van Mai Thi Nguyen-Kim van harte aanbevelen. De grapjes zijn wat braaf, maar het is een onderhoudend boek en ik heb het volgens mij in sprankelend, toegankelijk Nederlands vertaald. Maar wees gewaarschuwd: het blijft een boek uit een ver, vreemd land.

PS.

De oplettende lezer zag dat ik de nummer drie in de Duitse Youtube-top 10 oversloeg. Ik dacht: hm, een beautyvlogger die een rondleiding geeft door haar huis. Veel te on-Duits, veel te oppervlakkig. Maar bij nader inzien is het misschien het meest Duitse filmpje uit de top 10. Ik kan me tenminste geen enkele Nederlandse vlogger in zo’n galmend betonpaleis voorstellen.


Op de hoogte blijven van mijn blog? Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

Waar waren ‘onze’ boeken?

Terwijl mijn computer zonet voor het eerst in dit nieuwe jaar opstartte, hield ik mijn toetsenbord op zijn kop en schudde het heen en weer. Het was, eh, interessant om te zien wat er zich het afgelopen jaar tussen de toetsen had opgehoopt, en wat er op mijn bureau belandde. Omdat er bij een nieuw jaar goede voornemens horen, besloot ik niet meer achter mijn computer te lunchen. En voor de zekerheid haalde ik ook nog even een fris doekje over mijn toetsenbord.

Aangenaam kennis te maken. Ik ben Ralph Aarnout, vertaler van beroep. Boekvertaler van beroep kan ik misschien beter zeggen. Want hoewel ik daar misschien meer geld mee zou kunnen verdienen, vertaal ik geen handleidingen, brochures en contracten, maar boeken. En dan geen studieboeken en wettenbundels, maar mooie boeken. Non-fictie en literatuur. De boeken die je in de boekwinkel ziet liggen en meteen wilt  afrekenen, om er thuis mee in een gemakkelijke stoel te gaan zitten.

Bij het aanbreken van mijn kerstvakantie maakte ik een stadswandeling door Amsterdam-Noord met collega-vertaler Herman. Natuurlijk deden we ook even Over het water aan, de sympathieke lokale boekhandel. Niet omdat we om leesvoer verlegen zaten, maar omdat er weinig leuker is dan een door jou vertaald boek op een mooi plekje in een boekhandel te zien liggen. Beleefd zwijgend stapten we langs de boekentafels en speurden we de boekenkasten af. Maar nee, verdorie. De boeken die we vlijtig hadden zitten vertalen en die pas verschenen waren, waren nergens te vinden.

Ik wilde de boekhandel al verlaten en vergeten, licht onthutst natuurlijk, maar Herman trok de stoute schoenen aan en vertelde de boekhandelaar hoe de vork in de steel zat. We waren vertalers en we waren op zoek naar ‘onze’ boeken. Waarom lagen die er niet? Ze waren toch net verschenen? En ze waren toch uitstekend gerecenseerd en van prominente auteurs?

Vanachter onze mondkapjes raakten we in een geanimeerd gesprek verwikkeld over het verkopen, uitgeven en vertalen van boeken. Over uitgeefmodes, over de invloed van recensenten, over klantentypes, vertaalstrategieën en de tsunami van boeken die na de eerste coronagolf over de boekhandels heen was gespoeld en waarin onze boeken wellicht verdwenen waren.

We waren nog lang niet uitgepraat, maar er druppelden nu ook klanten de winkel binnen die wél boeken wilden kopen, dus namen we afscheid van de boekhandelaar en vervolgden we onze wandeling. Het werd een indrukwekkende tocht door al dan niet gegentrificeerde volksbuurten en langs vervallen industrieterreinen, massale nieuwbouw en braakliggende gronden die niet lang meer braak zouden liggen.

Ja, zo is het natuurlijk, dacht ik. Waar niets is, kan iets komen. Alles verandert en niets spreekt voor zich. Voor je het weet, staat er in de leegte een zinderend stuk stad. En dat een boek níet in een boekhandel ligt, is ook een mooi verhaal . Je kunt je mond houden en je in anonimiteit hullen, omdat je een vertaler bent en omdat vertalers nou eenmaal onzichtbaar zijn. Maar je kunt ook gewoon eens je mond opentrekken en zeggen dat je vertaler bent.

En omdat er een nieuw jaar aan zat te komen, nam ik me voor dat zo nu en dan te doen.


Op de hoogte blijven van mijn blog? Schrijf je in voor de nieuwsbrief.